THM SAZLARI

NEFESLİ (ÜFLEMELİ) SAZLAR :
Türk halk müziği'nde kullanılan nefesli sazlar dört grupta toplanırlar.
1-) Dilli nefesli sazlar
2-) Dilsiz nefesli sazlar
3-) Kamışlı nefesli sazlar
4-) Tulumlu nefesli sazlar

Bu sazlar içinde tulumlu üflemeli sazımız hariç tutulursa diğerlerinin boru biçiminde olduğu görülür.

DİLLİ NEFESLİ SAZLAR : Hemen hepsi ağacın içi oyularak yapılır.
Boyları 20 cm. den 80' cm. ye kadar değişiklik gösterir. Bu sazların ağıza gelen kısmından başlamak üzere, nefesi kontrol ederek ses çıkartmasını sağlayan bir parça yerleştirilmiştir ki buna "Dil" denir. Dilin hemen bittiği yerde sazın üstüne yada arkasına gelecek şekilde ses çıkartmaya yarayan oyuk açılmıştır. Bu sazlarda çeşitli tonlarda ses elde etmeye yarayan ve 7 tanesi üstte ve 1 tanesi de altta olmak üzere 8 delik vardır. Bu sazın alt tarafında parmak basılmayan bir delik daha vardır ki buna "Şeytan Deliği" denir. Dilli nefesli sazlar sabit perdelidirler.Bunlardan arızalı sesler elde edebilmek oldukça zor ve ustalık isteyen bir beceridir.
Dilli nefesli sazlardan bazıları şunlardır:Çoban Kavalı, Dilli Düdük., kaval düdüğü, Tütek, Dillice ,Dilli Damak, Hoppü, Hosüttük,Şudurbu,Hobü vb...

DİLSİZ NEFESLİ SAZLAR : Pirinçten yada ağaçtan imal edilirler.Bunlar da dilli nefeslilerde olduğu gibi 20cm ile 80cm arasında değişen boyutlardadır.Genellikle"Çoban Kavalı"olarak tannırlar.Bu ad, dilsiz nefeslilerin delik sayıları dilli nefeslilerdeki gibidir. Birçok yörede kutsal olduğu kabul edilir.Ses delikleri kromatik sesleri çıkarabilmektedirler. Kartal kemiğinden yapılan "Çığırtma" da dilsiz nefesli sazlardandır.

KAMIŞLI NEFESLİ SAZLAR : Bu sazların en yaygın olanı Zurna Ailesidir. Küçüklerine "Cura Zurna" ve "Zil Zurna",orta büyüklükte olanlrına "Orta Kaba Zurna"ve en büyüklerine ise "Kaba Zurna" adı verilir.
Zurnalar üç ayrı parçadan oluşur.Büyük parçası Lüle, kamıştan yapılan küçük parçası sipsi veya Zıpçık adıyla bilinir. Kamışla büyük parça arasındaki parçaya da Dil denir. Dil' in büyük bir kısmı lülenin içine girer. Lüle üstünde 7, arka tarafta ise 1 delik vardır. Zurnada da kavalda olduğu gibi şeytan deliği vardır. Kamış bölümüne daire şeklinde bir parça geçirilir. Buna ise ağızlık denir. Zurnada 2 oktava yakın ses çıkartmak başarı sayılır.Ege yöresinde "sipsi" adında, boyu 15-25 cm. arasında değişen ve su kımışın yapılan bir kamışlı nefesli saz kullanılmaktadır. Bu sazın iki tanesinin bir araya gelmesi ile "çifte kaval" adı verilen başka bir nefesli saz elde edilir. Kartal kanadındaki kemikten yapıldığı gibi kamıştanda yapılabilir. Kamışlı nefesli sazlarımız arasında ayrı bir yeri olan "mey" , lüle ve kamış olmak üzere 2 ana parçadan oluşur. Cura Mey, Orta Mey ve Ana Mey olmak üzere 3 boyu vardır. Merylerde 7'si önde ve 1'i arkada olmak üzere 8 delik verdir.Meyin kamış bölümleri 8 ve 13 cm. boyunda olup, meye geçecek olan bölümü yuvarlak, ağıza gelecek bölümü ise yassırdır. Azeri Türkleri içinde mey'e "Balaban" denir.

TULUMLU NEFESLİ SAZLAR : Halk arasında "Tulum Zurna" veya sadece "Tulum" olarak bilinen bu nefesli sazın yapılışı söyledir: Toklu derisinden tulum çıkartılarak kol yerine 5 delikli bir çifte kamış takılır. Derinin ayaklarından birisine de Lülük adı verilen bir tahta boru takılarak diğer kol ve ayağı hava kaçırmayacak şekilde sarılır. Çalan kişi lülükten tuluma hava depo eder, ve bunu istediği gibi kullanır. Tulumun ses çıkartan ve ezgi çalmaya yarayan kamışların her ikiside de 5 perde vardır.Tulumu çalan kişi parmak değiştiren çokseslilik elde eder.Tulum Anadolu'nun kuzeydoğu ucunda Rize, Artvin ve Kars İlleri'nde ve bu illere sınır o lan bölgelerde çalınmaktadır.Ayrıca Trakya Yöresi'nde de "Gayda" ya da "Tulum" adı ile görülür.

YAYLI SAZLAR : Yay ile çalınan Halk sazları'nın adları ve şekilleri ne olursa olsun, düzeni ,tel sayısı ve çalınış biçimleri birbirinin aynıdır. Teller dörtlü aralıklarla akord edilir.(Re La Mi) .Üç tellidirler.Bu teller eski devirlerde at kılı , bağırsak , ipek ve kirişten yapılmaktaydı.Son zamanlarda çelikten üretilmektedir.Yaylı sazlarımız, yuvarlak tas biçiminde veya dikdörtgen prizmayı andıran bir gövdeye bir sap takılarak, bazılarında deriden, bazılarında tahtadan yapılmış göğüsle kaplanarak, göğüs üzerine tellerin gerilmesine yarayan (alt, orta,üst)eşik ile burgulardan meydana gelmişlerdir.Yaylı Halk Sazlarımız,diz üstüne gövdenin dayandırılması şeklinde çalınabileceği gibi,sazın sapının el ayasıyla desteklenmesi şeklinde de çalınabilir.Halk Müzüğimiz'de adı geçen yaylı sazlarımız şunlardır:
Iklığ ,Ihlık ,Iğlık ,Kemençe, Kemane ,Kabak Kemane, Kıl Kopuz, Gışek, Gıçek,Gıyak ,Gişek, Kırbız

VURMALI SAZLAR : Vurmalı Sazlarımız'ın başında zurnanın ayrılmaz arkadaşı "Davul"gelir.Daima açık alanlarda çalınan davulun boyutları değişşik olmasına rağmen, ,yapıları aynıdır . geniş bir kasnağın iki yanına derigerilmek suretiyle yapılan bu saz, tokmak ve çubukla çalınır. Ayakta çalındığı için , iki tarafından tutrulan kayışlarla çalının omuzuna asılır.
Vurmalı sazlarımız arasınsda davuldan sonra en önemliyeri "tef"ler alır.tefler daire biçiminde bir kasnağa deri geçirilerek yapılır. bazı bölgelerde değişik sayılardazil de takılır.
Vurmalı Sazlarımız' ın bir başkası olan "Dümbelek"(ki"Darbuka " adıyla da bilinir),halen yaşamaktadır.
"Kaşık"ve "Zil" de, diğer sazlarla birlikte çalınması adet haline gelmiş sazlarımızdır.Kaşık iki elin parmakları arasına , iki tanesinin sıtsırtta vurabileceği şekilde yerleştirilerek çalınır. Zil ise , birisi baş parmağa, diğeri orta parmağa, iç kısımları karşı karşıya gelecek şekilde takılarak çalınır.
Yukarıda saydıklarımızın dışında halen kullanılmakta olan diğer vurmalı sazlarımız şunlardır:Koltuk Davulu , Çifti Nara, Zilli Maşa ,Çalpara , Baraban, Tabla.

Bağlama : Ülkemizde kullanımı en yaygın olan telli bir Türk Halk Çalgısıdır. Yörelere ve ebatlarına göre bu çalgıya, Bağlama, Divan sazı, Bozuk, Çöğür, Kopuz Irızva, Cura, Tambura vb. adlar verilmektedir. Bağlama ailesinin en küçük ve en ince ses veren çalgısı Curadır. Curadan biraz daha büyük ve curaya göre bir oktav kalından ses veren çalgı ise Tamburadır. Bağlama ailesinin en kalın ses veren çalgısı ise Divan Sazı'dır. Tamburaya göre bir oktav kalından ses verir.
Bağlama; Tekne, Göğüs ve Sap olmak üzere üç ana kısımdan oluşmakatadır. Tekne kısmı genelde dut ağacından yapılmaktadır. Ancak dut ağacının dışında ardıç, kestane, ceviz, gürgen gibi ağaçlardan da yapılmaktadır. Göğüs kısmı ladin ağacından, sap kısmı ise gürgen, ak gürgen veya ardıç ağacından yapılmaktadır.

Sap kısmının tekneden uzak kısmı üzerinde tellerin bağlandığı Burgu adı verilen parçalar vardır. Bağlamanın akordu bu burgular kullanılarak yapılmaktadır. Sap kısmı üzerinde misina ile bağlanmış perdeler bulunmaktadır. Bağlama Mızrap veya Tezene adı verilen kiraz ağacı kabuğu veya plastikten yapılan araçla çalındığı gibi bazı yörelerimizde parmakla da çalınmaktadır. Bu çalım tekniğine Şelpe adı verilmektedir.

Bağlama üzerinde ikişerli veya üçerli guruplar halinde üç gurup tel bulunmaktadır. Bu tel gurupları değişik biçimlerde akort edilebilmektedir. Örneğin bağlama düzeni adı verilen akort biçiminde alt gruptaki teller yazılış itibariyle La,orta guruptaki teller Re,üst guruptaki teller ise Mi seslerini vermektedir. Bu akort biçimi dışında Kara Düzen (Bozuk Düzen), Misket Düzeni, Müstezat, Abdal Düzeni, Rast Düzeni vb. akort biçimleri de vardır.

Bağlamada Düzenler Türklerin en yaygın sazı olan bağlama, Anadolu'nun çeşitli yörelerinde, çok değişik akortlarla yani düzenlerle çalınmaktadır. Zaten bağlama ailesinde ''düzen'' sözcüğü, tellerin akort edilmesi anlamında kullanılmaktadır. Çok bilinen ve yaygın olan kara düzenin (bozuk düzen) yanı sıra son yıllarda yaygınlaşan ''bağlama düzeni'' en çok bilinen ve kullanılan iki düzendir. Bunların dışında, çeşitli yörelerde, çeşitli adlandırmalarla pek çok düzen vardır. Bugüne kadar tespit edilen başlıca on dokuz düzen aşağıda belirtilmiştir.

Tablodan görüleceği gibi, bağlamadaki üç grup (alt-orta-üst) telin değişik seslere çekilmesi ile kullanılmaktadır. Çok bilinen ve yaygın olan kara düzenin (bozuk düzen) yanı sıra son yıllarda yaygınlaşan ''bağlama düzeni'' en çok bilinen ve kullanılan iki düzendir. Bunların dışında, çeşitli yörelerde, çeşitli adlandırmalarla pek çok düzen vardır. Bugüne kadar tespit edilen başlıca on dokuz düzen aşağıda belirtilmiştir. Tablodan görüleceği gibi, bağlamadaki üç grup (alt-orta-üst) telin değişik seslere çekilmesi ile değişik düzenler ortaya çıkmaktadır. On dokuz düzenin hepsinde alt teller ''La'' sesi kabul edilip, diğer teller buna göre belirtilmektedir.