TAKSİMLER » Taksimde Sanatsallık

Bir taksimin sanatsal oluşu , taksimi oluşturan müzik cümlelerinde, motif veya ezgi geliştirme yöntemlerinin uygulanması ile söz konusu olabilir. Bundan ötürü de , gerek motif'in ve motif değişimlerinin neler olduğunun, gerek ezgisel değişimi oluşturan alterasyon, çeşni, renk ve geçki kavramlarının çok iyi bilinmesi önemli bir koşuldur. Motif:En az iki sesi ve bir vurgusu bulunan ve kendine özgü bir karakteri olan geliştirilebilmeğe uygun en küçük müzik fikrine denir. Motif, bazen bir cümlecikten de oluşabilir. Motif Geliştirmede Genel Yöntemler :

a) Motifin ses genliğini genişletme ya da daraltma,
b) Motifin ses sürelerinin büyütülmesi ya da küçültülmesi,
c) Motifin yatay ya da dikey ters çevrilmesi,
d) Motifin bir başka ses üzerinde tekrarı,
e) Motifin çatalını(varyant) oluşturmak.

Bir taksimin; monoton ve durağan olmamasının yanında, dengeli, sanatsal ve devingen olabilmesi, en çok arzulanan bir amaçtır. Bu amaca varılabilmesi ise, söz konusu öğelerin çok iyi bilinmesi ile gerçekleştirilebilir. Bu nedenle de, sözünü ettiğimiz ögelerin açıklanmasında yarar vardır:

Taksim'de Devingenlik:

Bir taksimin durağan olmaması, canlı ve devingen olabilmesi için, taksimi oluşturan cümleler içindeki cümleciklerin, soru-cevap şeklinde birbirlerini izlemesi ve cümleciklerin , küçük süreli seslerle oluşturulması gerekir. Bunu yanında, küçük süreli seslerle yapılacak asıl ezgide, seslerin birbiri ardına sıralanmaması, cümleciklerin , mutlaka güçlü ve durak seslerinin dışındaki seslerle bitirilmesi ve cümle bitişlerinde uzun süreli seslerin kullanılarak soluklanılması, böylece , ezgi içinde, cümleciklerle yaratılan gerilimlerin mutlaka çözüme kavuşturulması gerekir.
Taksim sırasında, cümleciklerin, ısrarla güçlü ve durak seslerinde bitirilmesi ve ezginin oluşturulması sırasında, sürekli uzun süreli seslerin kullanılması, taksimin durağan ve monoton olmasına neden olur. Tüm bunların yanında , asıl ezgiye bir başka ses ya da seslerle yapılan eşlik, taksimdeki devingenliği doruğa çıkarır.


Taksim'de denge:

Taksimi oluşturan bölümler arasındaki zamansal eşitlik, taksimin dengeli olmasını sağlar. Tersi olursa, yani, bir bölüm diğer bölümden ya da bölümlerden uzun veya kısa sürede bitirilirse, yapılan taksim dengesiz olur.


Ezgisel değişimler:

Bir ezginin makamsal akışıyla oluşan içsel duyumun kısa süreli ya da uzun süreli olarak değiştirilmesi için , ezgide, alterasyon, çeşni, renk ve geçki işlemlerinden biri ya da birkaçı veya tümü yapılır. Böylece, yaratılan ezgide, tek duygulu öge yerine, birden fazla duygu ve düşünce oluşturulabilir. Söz konusu işlemler :

a) Alterasyon :Taksim sırasında , taksimin makamının elde edildiği seslerinden birini ya da birkaçını geçici olarak değiştirme işlemidir. Alterasyon yapıldığında, makamsal akışta duyum değişikliği olur.
b) Çeşni:Taksim sırasında, taksimin yapıldığı makamın dışında bir makamı anımsatmak amacıyla, taksimin makamının güçlü ve durak seslerini geçici olarak değiştirme, ya da birden fazla alterasyonu ardarda gerçekleştirme ile elde edilen duyumsal değişikliğe denir.
c) Renk:Motifin ya da ezginin veya ezginin ait olduğu makam dizisinin bir başka ses üzerine aktarılması sonucu oluşan duyumsal değişime renk denilir. (Transpoze veya aktarım da denilmiştir. )
d) Geçki:Taksim sırasında , taksimin ait olduğu makamdan bir başka makama geçme sonucu oluşan duyumsal değişime geçki denir.

Geçilen makamdan tekrar asıl makama dönülmesi yoluyla yapılan geçkiye, GEÇİCİ GEÇKİ, geçilen makamla yaratının bitirildiği geçkiye ise SÜREKLİ GEÇKİ denir. Makam gösterme dışında, tüm taksim türlerinde, istek ya da amaç nedeniyle geçki yapılabilir. Fakat, geçkinin mutlaka yapılması gereken taksim türleri de vardır. Bu taksim türleri, GEÇİŞ TAKSİMİ ve FİHRİST TAKSİM olarak adlandırılır.

Kaynak : Onur AKDOĞU (İzmir-1989)