Sistemci Okulda

Safiyüddin Urmevî, Şerefiye'sinde Hicaz dörtlüsü ve beşlisini şu sözcüklerle ifade ediyor:

a) Cins-i nâzım-ı gayri muntazam-ı eşkâl
b) Cins-i nâzım-ı gayri muntazam-ı ahad

Mülayim olmayan, iyi düzenlenmemiş bir cinsin şekilleri olarak anlatabileceğimiz bu iki küçük dizinin, Safiyüddin'de başka bir adına rastlamıyoruz. Bu suretle, Safiyüddin'de Hicazîyi gösteren küçük dizilere henüz Hicaz adının verilmemiş olduğunu anlıyoruz.

(a) ile gösterilen cins bugünkü Hicaz dörtlüsünün, (b) ile gösterilen cins de, bugünkü Uzzâl beşlisinin karşılığı olarak kabul edilebilir.

Bir sekizli olarak Hicazî dizisine gelince, Safiyüddin'de ebced notası ile verilmiş ve 12 makamdan biri olarak gösterilmiştir. Bu diziyi Mevlânâ Mübarek Şah Şerhü'l-Edvâr'unda, Abdülkadir de Câmi'ü'l-Elhân'ında aynen göstermişlerdir. Safiyüddin tarafından verilen bu dizinin şeması şöyledir:



(C:mücennep T:tanini)

Bugün bildiğimiz ve kullandığımız Hicaz makamının dizisi ile sistemci okulun tesbit ettiği bu dizi arasında büyük yapısal farkların bulunduğu gayet açık bir şekilde görülüyor.

Sistemci okulda, makam, âvâze ve hatta şubeyi oluşturan ses dizilerinin, Yegâhtan başlatılmak sureti ile yazılmaları bir usul düzeyinde bulunduğundan, Hicazî dizisi de bu usule uyularak yazılmış bulunuyor.

Safiyüddin'in verdiği Hicazî dizide, sekizliyi (devri) meydana getiren iki dörtlü görülüyor:

1-Pestte Uşşak (Nevruz) dörtlüsü
2-Tizde Hicaz dörtlüsü
3-Çargâhtan itibaren konulmuş bir tanini oralığında bulunan fasıla.

Yine sistemci okul kurucularında Hicazî-Irak isimleri altında bilinip tanıtılan bir dizi daha bulunmaktadır.

Abdülkadir Merâgî, Câmi'ü'l-Elhân'ında Irak-Hicazî makamının dizisini şöyle vermektedir:



(C:mücennep T:tanini)

Bu dizi, Hicazî dörtlü ile beşlisinin bir sekizli içinde birleşmesinden doğmuştur. Bugün kullanılmayan ve bilinmeyen bir dizidir. Kaldı ki, Hicaz dizisi olarak da bilinmesine rağmen, sistemci okulda da bir süre sonra kullanımdan kaldırılmıştır.

Sultan II. Murad Han döneminin müzikologlarından ve Abdülkadir'in çağdaşı olan Hızır bin Abdullah, Kitâb-ı Musiki adlı edvarında Hicaz makamının tarifini verirken şu ifadeleri kullanıyordu:

Dügâh, Segah, Hicaz, Pençgâh (Neva), Dügâh Hüseynî (Hüseynî), Segah Hisar (Eviç), Yegâh Gerdaniye (Gerdaniye), Dügâh Muhayyer (Muhayyer) seslerinden oluşur.

Hızır bin Abdullah'ın bu tarifi ile beraber, yine ebced notası ile şemalar verilmeye devam edilmiştir. Özellikle Lâdikli Mehmed Çelebi, bu yolu uygulayan bir müzikolog olmuştur.

Hızır bin Abdullah'ın verdiği tariften şu Hicazî dizisi doğmaktadır:



(C:mücennep T:tanini)

Hızır bin Abdullah'ın Hicaz makamı için verdiği tarifin önemli bir tarif olarak göz önünde tutulması icap eder, çünki:

a) Kendinden evvel gelen ve hatta çağdaşları olan müzikologların Hicaz dizisini başka şekilde tanımaları ve tanıtmalarına karşı Hızır bin Abdullah'ın kitabında bu diziyi (l ve 2 nolu şemalarda görüldüğü gibi) bugünün yorumuna uygun olarak açıklaması, aynı dönemlerde makamın bu boyutta da uygulandığının en belirgin delili olmaktadır.

b) Hızır bin Abdullah'ta, Hicazî dörtlüsü olarak gösterilen cins içinde, Segah perdesinin yer alması, sistemci okulun görüş açısı içinde yorumlanıp mütalaa edilmesi icap etmektedir. Bu görüşün sebebine biraz sonra değineceğiz.

c) Yine Hızır bin Abdullah'ın verdiği dizide, Nevadan itibaren Muhayyer perdesine kadar olan ses bölgesinde bir Rast beşlisinin yer aldığını görmekteyiz.

Öyle anlaşılıyor ki, sistemci okulun ilk dönemlerinde, Hicaz makamı için değişik görüş ve yorumlara yer verilmektedir.

Kantemiroğlu, Kitâbü'l-İlmü'l-Mûsiki adlı edvarında, Hicazdan çok Uzzâl makamı üzerinde duruyor ve bu makam için kısa bir anlatım biçimini öngörüyor. Hicazı da Uzzâl makamına yakın bir makam olarak tanıtıyor.

Abdülbaki Nasır Dede, Hicaz makamının tarihi dönemler içindeki değişmelerine ilişkin bilgiler veriyor. Nasır Dede, Hicazın tarifini şöyle veriyor:

Neva perdesinden âgâz idüp, Hicaz ve Segah perdesi, badehu Dügâh perdesine gelip anda karar ider. Amma, Neva perdesinden yukarı Hüseynî ve Eviç ve Gerdaniye ve Muhayyer perdesine suûdü ve Dügâh perdesinden aşağı Rast perdesine hübûtü vardır. Bu makamda dahi, daire ihtilafından Sabâ perdesi ile istimal edip, bu kude-mâ-ı müteahhirinin ihtiraıdır.

Nasır Dede, sistemci okulun bir müzikologu olarak, mücennep aralığına bağlı kalması yüzünden, Segah perdesinin kullanılmasındaki görüşünü değiştirmemiş, tarifinde özellikle bu perde ismini kaydederek belirtmiştir. Halbuki, kendi döneminden evvel ve kendi dönemi sıralarında, Hicazdan bestelenen eserlerde, Segah yerine Dik Kürdî perdesi kullanılıyordu. Elimizde bulunan eserlerde bu perdenin kullanıldığı açıkça görülmesine rağmen Segah perdesi olarak kayıt düşürülmesinin bir anlamı var mı idi?

Şimdi bu sorunun cevabına geçelim:

Sistemci okulda, mücennep aralığı (C) işareti ile gösteriliyor ve lahnî yapının (melodinin) yapılış esasına ve bu melodinin seyrine göre ayar yapılıyordu. Sistemin kuruluşunun ilk dönemlerinden II. Sultan Bayezid Han dönemine kadar geçen süre içinde yetişen musikiciler (C) aralığını değişik olarak uyguluyorlardı. Çünkü, sistemci okulun kabul ettiği ve icrada uyguladığı mücennep aralığı, tanini aralığı içinde, tıpkı bakiye aralığı gibi ve fakat ondan daha geniş bir bölgeyi kapsıyordu.

Bu itibarla, musikiciler uygulamalarında, kâh bakiye, kâh tanini aralığına yaklaşarak, aynı perdeyi icabına göre biraz pest, icabına göre biraz dik basıyorlar ve makamın istediği sesi bulup icraya devam ediyorlardı.

İşte bu sebeple, Hicaz içinde kullanılan Segah sesi de değişiklikler göstererek, bazen Segah, bazen Dik Kürdî şeklinde icra olunuyordu.

Diğer taraftan, Nasır Dede, Hicaz makamı için verdiği tarifin son cümlesinde, makamda musikiciler arasında bir daire anlaşılmazlığı bulunduğunu, bazı musikicilerin Do bakiye diyezi (Nim Hicaz perdesi) yerine Sabâ perdesini kullanmaları sebebiyle bir daire anlaşmazlığı yarattıklarından söz etmektedir. Nasır Dede'nin bu görüş ve endişesi çok yerindedir. Hicaz perdesi ile Sabâ perdesi arasındaki farka işaret ederek, makamda bir farklılık yaratıldığını anlatmak zorunluluğunu duymuştur. Bu dahi, Hicaz makamının tarih boyunca, üzerinde yapılan değişiklikleri göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Durumu daha iyi açıklığa kavuşturmak için, ilk dönemlere doğru biraz geriye gitmemiz icap etmektedir:

Sistemci okul kurucuları, Hicaz makamının dizisini verirlerken tiz taraftaki dörtlünün aralıklarını (CTC) (mücennep-tanini-mücennep olarak; 1. nolu şema) göstermişlerdir. Bir süre sonra Hicazı dörtlüsü yer değiştirerek, Hızır bin Abdullah'ın tarifine uygun duruma getirildikten sonra, bu aralık (SAB) şeklinde kullanılmaya başlanmış, Hicaz perdesinin bakiye diyezi ile değil, küçük mücennep diyezi ile kullanılmasıyla, aralıkların orantıları değişikliğe uğramıştır. Diğer bir deyişle, Hicaz perdesi Sabâ perdesi karşılığı olan ve Uzzâl diye adlandırılan küçük mücennep diyezli Hicaz perdesi şekline dönüştürülmüştür. Bu itibarla (CTC) aralığının (SAB) şekline dönüşmüş olması, Nasır Dede'nin bu tür bir icranın yapıldığına ve bunun kudema-ı müteahhirinin buluşu olduğuna ilişkin bir kayıt düşmesine sebep teşkil etmiştir. Sonra (SAB) aralığı, (SAS) şekline dönüşerek, bugün kullanılan ve "artık ikili" dediğimiz şekli almıştır.

Dizi, bu suretle adeta yeniden kurulmuş olmakta ve bugünün Hicaz makamının dizisi olarak şu şematik tablo meydana gelmektedir:

Bugün kullandığımız Hicaz makamının dizisi böylece tertiplenmiş olmaktadır. Hicaz makamının nasıl kullanıldığına ilişkin olarak, o dönemin eserleri bize kadar gelemediği için bilgi sahibi olamıyoruz.

Abdülkadir Merâgî'nin sakil usulünde bir kâr bestelediğinden söz edilmesine rağmen, elimizde bulunmayan bu kâr hakkında ve dolayısıyla Hicaz makamının kullanılışı hususunda bir açıklama yapmak mümkün olamamaktadır. Bugün elimizde bulunan en eski Hicaz eser, Haydar Can'ın (16. yüzyıl) peşrevi ile saz semâisidir. Bu iki eser de bugünkü anlama göre bestelenmişlerdir.

B) Arel-Dr.Ezgi Sisteminde

Hicaz Makamı mülayimdir. Seslerin isimleri pestten tize doğru ; dügâh, dik kürdî, nim hicaz, neva, hüseynî, eviç, gerdaniye, muhayyerdir; nota isimleri ise, la, bakiyye bemollü si, bakiyye diyezlisi do, re, mi, bakıyye diyezli fa, sol, la, dır.

Hicaz makamının dizisi, pest tarafta bir hicaz beşlisine tiz tarafta bir uşşak dörtlüsünün iltihakından müşekkeldir.



Makam sâit ve nazil olarak karışık bir halde kullanılmıştır. Güçlü beşinci derece olan (hüseynî-mi) nağmesidir. Onda yeden sesi ile durak nağmesi aralığı bir taninîdir. Makam bazen duraktan ve bazen güçlüden başlar. Duraktan başladığına göre hicaz beşlisinde seyrederek ya durakta ve yahut güçlüde asma kalır ve sonra uşşak dörtlüsünde de gezinerek hicaz beşlisi ile karargâhda durur.

Hicaz aralıklarının, hümayununkinden farkı, altıncı sesin bir bakiye buudü tiz olmasından ibarettir.

C) Abdülkadir Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR :Çoğunlukla Rast, Dügâh veya Hicaz, Neva perdelerinden terennüme başlar ve Dügâh perdesinde karar verir.

ISKALA :Bu makam çıkış ve inişte iki ayrı ıskala kullanır. Nota yazarken eserin baş tarafına Eviç ve Hicaz perdelerine mahsus olan Diyez işaretleriyle birlikte Kürdî perdesine mahsus olan Bemol işaretini koymak en uygun şekildir. Bununla beraber incelediğimiz bir çok eserde bazen sadece Diyezlerden bir veya ikisinin, veya sadece Bemol işaretinin baş tarafa yazıldığı, diğer işaretlerin ise eser arasında yeri geldikçe konulduğu görülmüştür. Bu şekiller de yanlış olmamakla beraber en uygun olanı yukarıda söylediğimiz şekildir.

ÇIKIŞ ISKALASI
Perdenin Adı	Aralıkları	Senti	Frekansı
Dügâh		0	1
Kürdî	1/2	1100	1,074
Hicaz	1,5	3700	1,275
Neva	1/2	4400	1,333
Hüseynî	1	6200	1,500
Eviç	1	7800	1,667
Gerdaniye	1/2	8800	1,778
Muhayyer	1	10600	2
	6 ses

İNİŞ ISKALASI
Perdenin Adı	Aralıkları	Senti	Frekansı
Dügâh		0	1
Kürdî	1/2	1100	1,074
Hicaz	1,5	3700	1,275
Neva	1/2	4400	1,333
Hüseynî	1	6200	1,500
Acem	1/2	7000	1,580
Gerdaniye	1	8800	1,778
Muhayyer	1	10600	2
	6 ses

SEYİR VE ÇEŞNİ :Rast, Dügâh veya Hicaz, Neva perdelerinden terennüme başlayıp Hüseynî, Eviç, Gerdaniye ve Muhayyer perdelerine kadar yükseldikten sonra dönüşte Acem perdesiyle inip Hüseynî perdesi üzerinde duruşlar yaparak Neva, Hicaz, Kürdî perdeleriyle Dügâh perdesine iner ve çoklukla Rast göstererek Dügâh perdesinde karar verir. Karar esnasında Yegâh perdesine kadar indiği de olur. Bir kısım bestekârlar başlangıçta Isfahan makamı gibi Hicaz, Neva ve Buselik perdeleriyle terennüme başlamışlarsa da bu şekil makbul değildir. Hicaz makamını aynı ıskalayı kullanan Hümâyun makamından ayırt edebilmek için, Neva perdesinde pek durmamak gerekir. Hicaz makamının hususî çeşnisi seyir esnasında Hüseynî perdesi üzerinde durmak, Hümâyun makamının hususî çeşnisi de Hüseynî yerine Neva perdesi üzerinde durmak suretiyle meydana getirilir.

Günümüzde hicaz makamının seyir ve çeşnisi

Hicaz makamı, çıkıcı bir seyir gösterir. Genelde, durak perdesi olan Dügâh açarak başlar ve bu perdeyi etrafındaki seslerde ilk seyirlerini gösterir. Bu gösterişlerde, makamın çeşnisini belli eder. Ancak, klasik icraya uymayan, Neva veya başka bir perdeden başlayan Hicaz seyri, hemen Dügâha gelerek Hicaz çeşnisini belirtir. Bu tür seyirler, bazı eserlerde görülse de birer istisna teşkil ederler.

Dügâh perdesi, karar perdesi olmakla beraber, önemli bir asma karar perdesi görevini de yerine getirir, îlk seyirlerde Dügâh üzerinde asma kararlar verilir. Bir pest perde olan Rast perdesi de yine önemli bir vurgulama ve asma karar perdesi görevini yerine getirmekle beraber yeden perdesi olarak ikinci bir görevi daha vardır. Hicaz çoğu zaman yeden perdesini vurgulayarak kesin karara varan bir makamımızdır.

Dügâh ile Neva arasında bulunan Dik Kürdî ve Hicaz perdeleri de, makamın çeşnisini belirten asma kararların verildiği perdelerdir. Bestekâr veya icracı, bu perdeleri ustalıkla kullanarak bu perdelerde asma kararlar verir.

Neva perdesi, Dügâhtan sonra, Hicazın en önemli perdesini oluşturur. Bu perde her şeyden evvel güçlü perdesi olma imtiyazına sahiptir. Aynı zamanda, en çok asma karar verilen bir perdedir.

Nevadan itibaren Muhayyer perdesine kadar uzayan bölgede Rast beşlisini görüyoruz. Bu beşlinin üçüncü mertebesini oluşturan (Fa diyez) Eviç perdesi üzerinde biraz durmamız icap ediyor.

Eviç perdesinin, Rast, Hüseynî ve Neva makamlarında olduğu gibi, oynak bir niteliği vardır. Mürekkep makamlar bölümünde açıkladığımız üzere, Eviç perdesinin Acem perdesine dönüşmesi, bizde, Hicaz makamının basitlik niteliğine zarar verdiği kanaatini meydana getirmektedir. Gerçekten de, özellikle Rast Hüseynî ve Neva makamlarında olduğu gibi, Eviç perdesinin devamlı ve fasılalı bir şekilde değişiklik göstererek Acem perdesine dönüştüğü ve Acem perdesinin de Eviç gibi makamda rol aldığı görülmekte, bu durum ise bir başka makamın oluştuğuna ilişkin açık bir delili ortaya koymaktadır.

Hicazın, Rast beşlisi içinde seyri sırasında, Muhayyere çıkarken Eviç perdesini kullandığı ,Nevaya ve karara doğru seyir sırasında ise Acem perdesine yer verdiği açıkça görülmekle, bir başka makamın seyri içinde bulunulduğunu, bu makamın da Hicaz Hümayun makamı olduğunu görüyoruz. Bazı önemli farkları bulunmasına rağmen bu iki makam, seyirler sırasında birbirlerine çok sık geçkiler yaparak ve fakat Hicaz makamı bu geçkilere daha çok yer vererek makamın niteliği konusunda haklı şüpheleri oldukça derinden üzerine çekmektedir.

Tiz durak olan Muhayyer perdesinden tize doğru genişlemelerde, çoğu zaman Şehnaz ve Uşşak makamları kullanılırsa da, bestekâr ve icracı için diğer bir geçkiyi kullanmasına hiçbir engel bulunmaz. Karar perdesinden peşte doğru yapılan genişlemelerde, Rast perdesi daha fazla kullanılır ve Yegâha kadar Rast çeşnisi içinde seyirler yapıldığı görülür. Bunun dışında, bestekâr veya icracı, pest bölgede başka makamları açarak geçki yapması her zaman mümkündür.

Hicaz makamını donanımda Dik Kürdî, Nim Hicaz ve Eviç perdelerinin arıza işaretleri diye gösterir, makam geçkilerinde, geçki yapılan perdelere gerekli arıza işaretlerini koyarak gösteririz.




Kaynak : www.turkmusikisi.com


ALTERNATİF BİLGİ
============================================================

Adını Arabistan'daki Hicaz bölgesinden almıştır. En eski makamlardandır. Zengüle ve Zirgüle makamları ile yakınlık gösterir.

Yay Burcu. Ateş tabiatlı. Sıcak özellik gösterir. Jüpiter bağlantılıdır. Alçakgönüllülük duygusu verir.

Kuru- soğuk nedenli hastalıklar için faydalıdır. Kemiklere, beyne ve çocuk hastalıklarına tedavi edici etkisi vardır. Üro-genital sisteme ve böbreklere etki gücü fazladır. Düşük nabız atımını yükseltir ve göğüs bölgesi diğer önemli etki alanıdır. Yatsıdan sabaha kadar olan zamanda etkisi fazladır. Hızır bin Abdullah, Kitâb-ı Musiki adlı edvarında Hicaz makamının tarifini ; "Dügâh, Segah, Hicaz, Pençgâh (Neva), Dügâh Hüseynî (Hüseynî), Segah Hisar (Eviç), Yegâh Gerdaniye (Gerdaniye), Dügâh Muhayyer (Muhayyer) seslerinden oluşur"

Durağı = Dügah Perdesi
Güçlü = Neva Perdesi
Seyri = Çıkıcı - Inici
Yedeni = Rast Perdesi
Donanım = Dik Kürdi, Nim Hicaz ve Eviç
Dizisi = Dügahta Hicaz 4'lüsüne, Nevada Rast 5'lisinin Eklenmesiyle Oluşur.



Seyri = Durak veya güçlü civarında seyre baslar. Çesnilerde karışık gezinip Nevada - Rast'lı yarım karar yapar. Diğer Hicazlara asma kalışlı geçki yapılır. Rastta-Nikriz'li Yegahta-Rast gösterildikten sonra karar verilir.



Sistemci Okulda

Safiyüddin Urmevî, Şerefiye'sinde Hicaz dörtlüsü ve beşlisini şu sözcüklerle ifade ediyor:

a) Cins-i nâzım-ı gayri muntazam-ı eşkâl (Bugünkü Hicaz dörlüsünü ifade eder)
b) Cins-i nâzım-ı gayri muntazam-ı ahad ( Bugünkü Uzzal beşlisini ifade eder)

Arel-Dr.Ezgi Sisteminde

Hicaz Makamı mülayimdir. Seslerin isimleri pestten tize doğru ; dügâh, dik kürdî, nim hicaz, neva, hüseynî, eviç, gerdaniye, muhayyerdir; nota isimleri ise, la, bakiyye bemollü si, bakiyye diyezlisi do, re, mi, bakıyye diyezli fa, sol, la, dır. Hicaz makamının dizisi, pest tarafta bir hicaz beşlisine tiz tarafta bir uşşak dörtlüsünün birleşimidir.
Hicaz beşlisi (pest) + Uşşak dörtlüsü

Abdülkadir Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

Rast, Dügâh veya Hicaz, Neva perdelerinden terennüme başlar ve Dügâh perdesinde karar verir.

Hicaz Peşrevi




Kaynaklar:

¹ Büyük Türk Musiki Ansiklopedisi : Yılmaz Öztuna
² TSM Sözlü Eserler Repertuarı : TRT Yayınları
³ Musiki Kılavuzu TSM Antolojisi : Suat Yener
⁴ www.turkmusikisi.net : Hicaz


www.musikiklavuzu.com ( Suat Yener )