II. Sultan Murad zamanında yazılmış olan Kitâb-ı Mûsikî ve Edvâr-ı Makâmât'da Kürdî adına rastlanmıyor. Şu halde makâmın Kürdî adını daha sonra almış olması icap eder. Buna mukabil bu iki kitapta ve Zeyn'ül-Elhân'da bu makâmı Ebî-Selîk veya Ebû-Selîk makâmı olarak görmekteyiz. Lâdikli Mehmet Çelebi döneminde Ebu-Selîk adı Kürdî olarak değiştirilmiştir.

A) Arel-Dr.Ezgi Sisteminde

Kürdî dizisi .mülayimdir. Pestten tize doğru seslerinin isimleri, dügâh, kürdî, çârigâh, neva, hüseynî, acem, gerdaniye, muhayyerdir; nota isimleri ise, la, küçük mücennep bemollü si, do, re, mi, fa, sol, la, dır. Kürdî dizisi pest tarafta bir kürdî dörtlüsüne, tiz tarafta bir bûselik beşlisinin birleşmesinden teşekkül etmiştir. Kürdî makâmı sâittir. Lâkin ekseriya dizide karışık hareket eder. Güçlü nağme dördüncü derece olan (Neva-re) dir. Bunda yeden nağmesi bir taninî aralığındadır. Bununla beraber bazı bestekârlar bir küçük mücennep aralığı ile nadiren karar vermişlerdir. Makâm, kürdî dörtlüsünün ya durak ya güçlüsünden başlar, onda gezinip durak veya güçlüde muvakkat karar yapar. Sonra icap ederse bûselik beşlisinde dahi seyrederek gelir durakta kalır.

Kürdî dizisi nağmelerinin birbirinden sonra buutleri :

(1) bir bakıyye (2) bir taninî (3) bir taninî (4) bir taninî (5) bir bakıyye (6) bir taninî (7) bir taninîdir.

Durak nağmesine göre aralıkları :

(1) bakiyye (2) bir küçük üçlü (3) tam dörtlü (4) tam beşli (5) bir küçük altılı (6) küçük yedili (7) tam sekizlidir.



Kürdî dizisini mevkiinde yazmak istediğimizde tabiî çârigâh dizisinin altıncı sesinden tize doğru yazılacaktır. Çârigâh dizisinin altıncı yedinci sesleri arası bir taninî, kürdinin birinci ve ikinci sesleri mesafesi bir bakıyye olduğundan çârigâhın yedinci sesine bir küçük mücennep bemolü vazetmek lâzımdır. Çârigâhın yedinci, sekizinci nağmeleri buudü bir bakiyedir, yedinci sese konulan küçük mücennep bemolü ile bu seslerin aralığı bir taninî olmuştur. Kürdinin üçüncü ve çârigâhın birinci seslerinden sonra aralıklar birbirinin aynıdır; donanımda çârigâh dizisinin yedinci sesine bir küçük mücennep bemolü koymakla kürdî dizisini mevkiinde yazmış oluruz.

B) Töre- Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR :Çoğunlukla Neva ve Hüseynî perdelerinden terennüme başlayıp Dügâh perdesinde karar verir.

ISKALA :Bu makâm çıkış ve inişte aynı ıskalayı kullanır. Nota yazarken eserin baş tarafına Kürdî perdesine mahsus olan Bemol işaretini koymak uygun olur.

ÇIKIŞ VE İNİŞ ISKALASI
Perdenin Adı	Aralıkları	Senti	Frekansı
Dügâh		0	1
Kürdî	1/2	1100	1,074
Çargâh	1	2600	1,185
Neva	1	4400	1,333
Hüseynî	1	6200	1,500
Acem	1/2	7000	1,580
Gerdaniye	1	8800	1,778
Muhayyer	1	10600	2
	6 ses

SEYİR VE ÇEŞNİ :Çoklukla Neva ve Hüseynî perdelerinden terennüme başlayıp Acem, Gerdaniye, Hüseynî, Neva, Çargâh ve Kürdî perdeleriyle Dügâh perdesinde karar verir. Bir kısım bestekârlar karara doğru Hüseynî yerine Hisar perdesi kullanarak makâmın çeşnisine ayrı bir revnak vermişlerdir. Bununla beraber Hisar perdesi kullanılmadan karar verilmiş eserler de vardır. Bundan başka bir kısım bestekârlar, Hisar perdesiyle birlikte Eviç perdesini de kullanmışlarsa da bu şekiller makâmın asıl şartlarından değildir. Makâmın hususî çeşnisi, başlangıçta Hüseynî ve Çargâh perdeleri üzerinde kısa duruşlar yapmak ve kararda Kürdî perdesi kullanmak suretiyle meydana getirilir. Burada dikkat edilecek nokta bu makâmla, birleşik bir makâm olan Acem Kürdî makâmlarının çeşnilerini birbirine karıştırmamaktır. Bu da Acem perdesini fazla kullanmamak suretiyle sağlanabilir, çünkü iki makâm arasındaki fark pek azdır.

C) Günümüzde Kürdî Makâmı

O zamanlar dahi az kullanılmış olan bu makâm bugün adeta terk edilmiş, kullanılmaz durumdadır. Çevresi dar olan Kürdî makâmı çıkıcıdır. Dügâh üzerindeki Kürdî dörtlüsüne tiz tarafta bir Buselik beşlisinin eklenmesiyle hasıl olmuştur.

Bugün elimizde Kürdî makâmından çok az eser vardır. Tanburi Refik Fersan, makâmı canlandırmak için bir peşrev yapmışsa da musikiciler bu makâmı nedense pek kullanmamışlardır. Halbuki Kürdîyi ecdadımızın Orta Asya'da çok severek kullandıklarını tarihi kayıtlardan anlıyoruz.

Makâm genellikle Dügâhtan başlar. Bir Beyatî seyri gibi Neva perdesi etrafında dolaşır. Tiz tarafındaki Buselik dizisinde daha az seyreder. Çargâhta asma kararlar verir. Neva üzerindeki Buselik beşlisinin üçüncü sesi olan Acem perdesinde durmaz, bu perdeyi göstermez. Eğer Acem üzerinde fazla duruşlar yapılmış olursa Acem Kürdî makâmına geçki yapılmış ve asıl makâmdan uzaklaşılmış olur. Kararın yeden perdesi olan Rast perdesi kullanılarak sona ermesi seyri icabıdır. Yine karara doğru inerken Hisar perdesi açılarak Kürdî perdesinin kullanılmasının kolaylaştırılması her zaman düşünülebilir.

Makâmın belli bir genişlemesi yoktur. Dar bir çerçeve içinde seyirler gösterir. Kürdî makâmı, donanımda Kürdî perdesi konularak gösterilir.



D- Örnek



Kaynaklar :
¹ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :152-153-154, YKY 2000, İstanbul
² Dr. Suphi Ezgi, Nazari Ameli Türk Musikisi, Cilt 1, Sayfa : 75-76, 1933
³ Ekrem Karadeniz, Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, Sayfa :109, İş Bankası Yay, 1983
⁴ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :158-159, YKY 2000, İstanbul

www.turkmusikisi.com


ALTERNATİF BİLGİ
============================================================

Türk Musikisinde "3" numaralı basit rakamdır. Son Bestekarlar "Kürdi makamı" na çok önem vermişlerdir.Günümüzdeki şarkılarda ağırlık kazanmıştır.

III. Sultan Murad zamanında yazılmış olan Kitâb-ı Mûsikî ve Edvâr-ı Makâmât'da Kürdî adına rastlanmıyor. Şu halde makâmın Kürdî adını daha sonra almış olması icap eder. Buna mukabil bu iki kitapta ve Zeyn'ül-Elhân'da bu makâmı Ebî-Selîk veya Ebû-Selîk makâmı olarak görmekteyiz. Lâdikli Mehmet Çelebi döneminde Ebu-Selîk adı Kürdî olarak değiştirilmiştir.

Kürdî makâmı çıkıcıdır. Dügâh üzerindeki Kürdî dörtlüsüne tiz tarafta bir Buselik beşlisinin eklenmesidir. Makâm genellikle Dügâhtan başlar. Bir Beyatî seyri gibi Neva perdesi etrafında dolaşır. Tiz tarafındaki Buselik dizisinde daha az seyreder. Çargâhta asma kararlar verir. Neva üzerindeki Buselik beşlisinin üçüncü sesi olan Acem perdesinde durmaz, bu perdeyi göstermez. Eğer Acem üzerinde fazla duruşlar yapılmış olursa Acem Kürdî makâmına geçki yapılmış ve asıl makâmdan uzaklaşılmış olur. Kararın yeden perdesi olan Rast perdesi kullanılarak sona ermesi seyri icabıdır. Karara doğru inerken Hisar perdesi açılarak Kürdî perdesinin kullanılmasının kolaylaştırılması her zaman düşünülebilir.



Arel-Dr.Ezgi Sisteminde Kürdi Makamı

Pestten tize doğru sesleri, dügah, kürdi, çarigah, neva, hüseyni, acem, gerdaniye, muhayyerdir; nota isimleri ise, la, küçük mücennep bemollü si, do, re, mi, fa, sol, la, dır. Kürdî dizisi pest tarafta bir kürdi dörtlüsüne, tiz tarafta bir buselik beşlisinin birleşmesinden oluşmuştur. Kürdi dörtlüsüne buselik beşlisi eklenir.



Töre- Ekrem Karadeniz Sisteminde Kürdi Makamı

Çoğunlukla Neva ve Hüseynî perdelerinden terennüme başlayıp Dügâh perdesinde karar verir.


Kaynak:

¹ Büyük Türk Musiki Ansiklopedisi : Yılmaz Öztuna
² TSM Sözlü Eserler Repertuarı : TRT Yayınları
³ Musiki Kılavuzu TSM Antolojisi : Suat Yener
⁴ www.turkmusikisi.net : Buselik

www.musikiklavuzu.com ( Suat Yener )