A) Makamın Terkîbi ve Geçmişte Kürdîli Hicazkâr Makamı

Hacı Arif Bey'in tertiplediğiA Kürdîli Hicazkâr makamının bulunalı, yüz elli sene bile olmamıştır, ilk zamanlarda Hicazkâr-ı Kürdî olarak anılan makam son yarım yüzyıl içinde ad değiştirerek Kürdîli Hicazkâr şeklini almıştır.

Makamın, bestekârlar tarafından değişik dizi türleri içinde kullanıldığı görülmektedir. Kürdîli Hicazkârı bulan Hacı Arif Bey de, makamı bir diziye inhisar ettirmemiş, güçlüden tize çıkan dizide değişik diziler kullanmıştır. Elimizde bulunan eserlerde makamın dört türlü kullanıldığını görüyoruz:

1- Hicazkâr ve Kürdî dizileri ile

2- Neva üzerinde Uşşak dizisi ve Kürdî dizileri ile

3- Neva üzerinde Beyatî (Arazbar) dizisi ve Kürdî dizileri ile

4- Muhayyer Kürdînin Rast perdesine nakli suretiyle

Bu itibarla Kürdîli Hicazkâr makamını teşkil eden sekizlideki tiz dizilerin değişik olması sebebiyle hepsini bir ailenin bireyleri kabul ederek topluluğa "Kürdîli Hicazkâr Ailesi" demeyi uygun bulduk.

Kürdîli Hicazkâr makamını tetkik ettiğimizde:

Yalnız karar kısmındaki dizide Kürdî takısı olduğunu görüyoruz. Kürdî makamını teşkil eden diziyi bir defa daha hatırlayalım:

Şimdi, bu Kürdî dizisini göz önünde tutarak dört çeşit Kürdîli Hicazkâr dizisiyle karşılaştıralım.

Tiz dörtlüde değişik dizilerin yer aldığı açıkça görülüyor. Her biri bir-başka makamın dizisi içinde olan dörtlükler:

1- Hicazkâr makamının tiz dörtlüsü

2- Uşşak makamının pest dörtlüsü

3- Beyatî makamının (burada Arazbar) pest dörtlüsü

4- Muhayyer Kürdî makamının tiz dörtlüsü olarak bulunmaktadır.

Kürdîli Hicazkârm tarif ve kurallarına uymayan bu oluş biçiminden, ancak 1 no.lu dizi istisna edilebilir. Geriye kalan 2, 3 ve 4 no.lu dizilerin Kürdîli Hicazkâr makamı ile ne teknik yönden ne de dizi yönünden bir ilişkisi vardır. Şu halde, dört türlü icra olunan bu makama niçin Kürdîli Hicazkâr denilmiştir, sorusu tabii olarak zihnimizde yer almaktadır.

Makamın yakın bir tarihte bulunmasına karşılık Hacı Arif Bey'in ve Şevki Bey ile Rahmi Bey'in bu makamdan bestelediği eserlerde 1 ve 2 no.lu dizilerin kullanıldığını görüyoruz. Daha ilk dönemlerinde makamın değişik iki dizi içinde kullanılması, daha sonra diğer bestekârlarca yeni diziler ilave edilerek, makama başka veçheler verilmesine sebep olmuştur. Tarihi seyri içinde yapılan değişik gelişmeler sonunda makam adı da değiştirilerek Hicazkâr-ı Kürdîlikten çıkmış, Kürdîli Hicazkâr olmuştur.

Bu ismin 2., 3- ve 4. şekillere yanlış olarak verildiği bir gerçektir. Kaldı ki, teknik olarak buna imkân da yoktur. Fakat bugün, bilinen isim Kürdîli Hicazkârdır ve artık değiştirilmesi de imkân dahilinde değildir. (1)

B) Rauf Yekta Bey'de Kürdîli Hicazkâr Makamının dizisi

Rauf Yektâ Bey Türk Musikisi adlı kitabında aşağıdaki diziyi bildirmektedir. Makamın seyri ile ilgili detay bilgi olmamasına rağmen makama ait bir seyir örneğini vermektedir. (Örnek Nota 1) (2)

C) Arel-Dr. Ezgi Sisteminde

Hicazkâr kürdî, kürdinin rast sesi üzerinde şeddidir ; onun dizisinin sesleri rast, nim zirgüle, kürdi, çargâh, neva, nîmhisar, acem, gerdaniye olup nota isimleri ise, sol, küçük mücennep bemollü la, küçük mücennep bemollü si, do, re, küçük mücennep bemollü mi, fa, sol, dur.

( Rastta Kürdî Dörtlüsü, Çargâhda Bûselik Beşlisi)

Güçlü, dördüncü sestir, makam nazildir ve dizinin tiz tarafındaki puselik beşlisi ve daha tizdeki naziri dizinin kürdî dörtlüsünde tiz duraktan başlar, karışık bir surette gezinir, ya tiz durakta ve yahut güçlüde muvakkat kalır, sonra dizinin pestindeki kürdî dörtlüsünde de seyir ile durakta karar eder. (3)

D) Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR :Çoğunlukla Acem ve Gerdaniye perdelerinden başlar. Iskalanın tiz tarafındaki uygun bir perdeden terennüme başlamak da yanlış olmaz. Karar perdesi Rast sesidir.

ISKALA :Bu makam çıkışta inişte aynı ıskalayı kullanır. Bu makamda bestelenmiş eserlerin notasının baş tarafına ıskaladaki Nim Zengûle, Nim Kürdî ve Nim Hisar perdelerine mahsus Bemol işaretlerini bir arada yazmak uygun olur. Eser içindeki diğer arızalar yerlerinde gösterilir. Bir kısım eserlerde böyle yazılmadığı ve bazı işaretlerin kısmen bas tarafa, kısmen de aralara konulduğu görülmektedir. Bu sekil yanlış sayılmaz, ancak işaretlerin baş tarafa konması satırlar arasında işaretleri tekrarlamak külfetinden kurtaracağı için daha uygundur.

SEYİR VE ÇEŞNİ :Acem ve Gerdaniye perdelerinden başlayarak ıskaladaki Nim Zengûle perdesine rağmen tiz tarafta Nim Şehnaz perdesinin yerine Muhayyer ve Nim Sünbüle perdeleri kullanarak Gerdaniye perdesi üstünde kısa duruşlar yaptıktan sonra aynı şekilde Neva perdesine iner. Burada kısa bir duruş daha yaptıktan sonra Çargâh, Nim Kürdî ve Nim Zengûle perdesiyle Rast perdesinde karar verir. Gerdaniye ve Neva perdeleri üzerinde yaptığı duruşlarla kendine mahsus çeşniyi meydana getirir. Bazen nağmelerin icabına göre başlangıçta Neva perdesine inerken Nim Hisar yerine Hisârek perdesini de kullandığı olur. Fakat bundan sonra karara inerken mutlaka Nim Hisar perdesi alır. Bir kısım eserlerde tiz tarafta Hicazkâr makamının tiz Segah ve Şehnaz perdelerini kullandığı da görülmüş ise de bütün bu ıskalaya aykırı perdelerin kullanılması makamın seyrinin icâbı değildir. Eskiden mevcut olmayan bu makamın seyri birçok değişiklikler geçirerek bugünkü şeklini almış ve müstakil bir makam haline gelmiştir. Önceleri Hicazkâr gibi başlanarak kararda Nim Kürdî perdesinin ilâvesiyle başka bir çeşni meydana getirilmiş ve bu haliyle Muhayyer Sünbüle makamının şeddi gibi anlaşılmışsa da bugünkü şekli tamamen değişmiş olup Hicazkâr makamındaki Mahur perdesinin yerine Acem perdesi konulmuştur. Önceleri kullanılan bu çeşniye uyularak Kürdî perdesi kullanan Hicazkâr veya "Tarzı Hicazkâr" makamı denilmişse de, sonraları "Kürdîli Hicazkâr" adı verilmiştir. Eski bestekârların eserlerinde bugünkü seyirle bestelenmiş eserlere rastlanmaz. (4)

E) Günümüzde Kürdîli Hicazkâr Makamının Seyri

Kürdîli Hicazkâr inici bir nitelik gösterir. Tiz durak olan Gerdaniyeden veya Çargâh-Gerdaniye perdelerinden başlar. Tiz durak etrafında dolaşır. Tiz dörtlünün özelliğine (lahnî yapısına) göre asma karar perdeleri de değişir. Güçlü perdesi her dört türde Neva olmasına rağmen, Beyatî çeşnisi ile yapılan seyirde, ayrı bir müstakil makam olan Arazbar makamı çevresi içine girildiği için, Çargâh perdesi de Önemli bir asma karar perdesi niteliğini taşır. Karara doğru Kürdî ve Zirgüle ve bazen Nim Zirgüle perdelerinde de, kısa duruşlar yapılır. Ve Kürdî çeşnisi içinde karara varılır. Burada Zirgüle perdesinin bir özelliğini belirtmek icap eder. Çünki, Kürdîli Hicazkârda karara doğru, icra olunan Nim Zirgüle değil Zirgüle perdesidir. Yani, Nim Zirgüleden bir koma kadar daha dik olan Zirgüle perdesi basılmak suretiyle makamın özelliği belirtilir. Hatta az da olsa Uşşaklı karar veren şarkılara da rastlanmaktadır.

Çok tutulmuş, sevilmiş ve dinleyiciye de sevdirilmiş eserler veren bestekârlarımız makamın 1. ve 3. türlerini daha çok kullanmışlardır.

Kürdîli Hicazkâr donanımda Zirgüle, Kürdî, Nim Hisar perdelerinin arıza işaretleri konularak gösterilir.

Lahin değişikliklerinde yeni arıza işaretleri konularak belli edilir. Bu arada, bazen karara doğru Zirgüle perdesi yerine Nim Zirgüle perdesinin kullanıldığı da vardır. (5)

F) Makamın Seyrine Örnek -1 ⁽⁶⁾

Makamın Seyrine Örnek -2 ⁽⁷⁾

Makamın Seyrine Örnek -3 ⁽⁸⁾

Kaynaklar :

(1) Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :443-444, YKY 2000, İstanbul

(2) Rauf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa : 76, Pan Yayınları , İstanbul

(3) Dr. Suphi Ezgi, Nazarî ve Ameli Türk Musikisi, 1.cilt, Sayfa 262

(4) Ekrem Karadeniz, Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, Sayfa : 92, İş Bankası Yay, 1983

(5) Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :445, YKY 2000, İstanbul

(6) Rauf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa : 76, Pan Yayınları , İstanbul

(7) Zeki Yılmaz, Türk Musikisi Dersleri, Sayfa . 142, Çağlar Yayınları, 1994, İstanbul

(8) Zeki Yılmaz, Türk Musikisi Dersleri, Sayfa . 142, Çağlar Yayınları, 1994, İstanbul

ALTERNATF KAYNAK:
==========================================

Çok güzel, şuh, geniş ve ifadeli anlamını taşır.

1855 yılında ilk defa kullanıldığı saptanmış. 1500 civarında eser bulumaktadır. Şarkı formunun en çok kullanıldığı makamdır.

İlk zamanlara "Hicazkar-Kürdi" olarak kullanılmış fakat daha sonraları "Kürdilihicazkar" şekline dönüşmüştür. Hicazkar + Kürdi karışımıdır.

Türk Musikisnde bir "şed" makamdır. Makamlar arasında 7. Sıradadır. Hacı Arif Bey tarafından yapılmıştır. Kürdîli Hicazkârı bulan Hacı Arif Bey makamı bir diziye inhisar ettirmemiş, güçlüden tize çıkan dizide değişik diziler kullanmıştır. Elimizde bulunan eserlerde makamın dört türlü kullanıldığını görüyoruz:

1- Hicazkâr ve Kürdî dizileri ile
2- Neva üzerinde Uşşak dizisi ve Kürdî dizileri ile
3- Neva üzerinde Beyatî (Arazbar) dizisi ve Kürdî dizileri il
4- Muhayyer Kürdînin Rast perdesine nakli suretiyle

Bu itibarla Kürdîli Hicazkâr makamını teşkil eden sekizlideki tiz dizilerin değişik olması sebebiyle hepsini bir ailenin bireyleri kabul ederek topluluğa "Kürdîli Hicazkâr Ailesi" demeyi uygun bulunmuştur.

Kürdîli Hicazkâr inici bir nitelik gösterir. Tiz durak olan Gerdaniyeden veya Çargâh - Gerdaniye perdelerinden başlar. Tiz durak etrafında dolaşır. Tiz dörtlünün özelliğine (lahnî yapısına) göre asma karar perdeleri de değişir. Güçlü perdesi her dört türde Neva olmasına rağmen, Beyatî çeşnisi ile yapılan seyirde, ayrı bir müstakil makam olan Arazbar makamı çevresi içine girildiği için, Çargâh perdesi de Önemli bir asma karar perdesi niteliğini taşır. Karara doğru Kürdî ve Zirgüle ve bazen Nim Zirgüle perdelerinde de, kısa duruşlar yapılır. Ve Kürdî çeşnisi içinde karara varılır. Burada Zirgüle perdesinin bir özelliğini belirtmek icap eder. Çünkü, Kürdîli Hicazkârda karara doğru, icra olunan Nim Zirgüle değil Zirgüle perdesidir. Yani, Nim Zirgüleden bir koma kadar daha dik olan Zirgüle perdesi basılmak suretiyle makamın özelliği belirtilir. Hatta az da olsa Uşşaklı karar veren şarkılara da rastlanmaktadır.


Rauf Yekta Bey'de Kürdili Hicazkar Makamının dizisi

Rauf Yektâ Bey; " Makamın seyri ile ilgili detay bilgi olmamasına rağmen makama ait bir seyir örneği vardır.


Arel-Dr. Ezgi Sisteminde Kürdilihicazkar makamı

Hicazkâr kürdî, kürdinin rast sesi üzerinde şeddidir.


Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

Acem ve Gerdaniye perdelerinden başlar. Tiz tarafında uygun bir perdeden terennüme başlar. Karar perdesi Rast sesidir.


Kaynaklar:

¹ Türk Musikisi : Rauf Yekta Bey
² Büyük Türk Musiki Ansiklopedisi : Yılmaz Öztuna
³ Nazari ve Ameli Türk Musikisi : Dr. Suphi Ezgi
⁴ Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları : Ekrem Karadeniz
⁵ TSM Sözlü Eserler Repertuarı : TRT Yayınları
⁶ Musiki Kılavuzu TSM Antolojisi : Suat Yener
⁷ www.turkmusikisi.net : Kürdilihicazkar

www.musikiklavuzu.com ( Suat Yener )