A) Sistemci Okulda

Sistemci okulda Nevâ makamı 12 ana makamdan birini oluşturmakta ise de, kurucular arasında bazı görüş farklarının bulunduğu anlaşılıyor.

Safiyüddin Urmevî Şerefiyesinde bugün kullandığımız Nevâ makamına Muhayyirü'l-Hüseynî adını vermiş, Nevâ diye adlandırdıkları makam ise bugün kullandığımız Buselik dizisi olmuştur.

Keza, Abdülkadir Merâgî'nin Câmi'ül-Elhân adlı meşhur kitabında da dizi yine bugün kullandığımız Buselik dizisi olarak verilmiştir.

Lâdikli Mehmed Çelebi'de ve Ali Şah'ta, Nevâ yerine Muhayyer adı geçmektedir.

Görülüyor ki, Nevâ makamı literatüre değişik adlar altında geçmiş oluyor. Ancak, bugün Buselik diye adlandırdığımız dizi Lâdikli Mehmed Çelebi'den evvel Nevâ olarak biliniyordu. Bu ismin Mehmed Çelebi döneminden çok evvel Buselik dizisinden alınmış asıl Nevâyı teşkil eden diziye verilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Bu sonuca nereden ve nasıl vardığımız sorulabilir. Şöyle açıklayabiliriz:

II. Sultan Murad Han devrinin iki büyük müzikologu Nevâ makamını tarif ederlerken, dizinin perde isimlerini ihmal etmemişler, bize çözümün anahtarını vermişlerdir. Hızır bin Abdullah, Kitâb-ı Musiki sinde Nevânın perdelerini şöyle sıralamaktadır:

Dügâh-Segah-Çargâh-Pençgâh (Nevâ)-Dügâh Hüseynî-Segâh Hisar (Eviç)-Yegâh Gerdaniye ve Dügâh Muhayyer.

Bu perdeler bugün bildiğimiz ve tanıdığımız Nevâ makamının perdelerini vermektedir. Bu itibarla yine Abdülkadir Merâgî döneminde, Nevânın bugünkü perdeleri ile bilindiği çok kuvvetli bir ihtimaldir.

Kantemiroğlu, Nevâyı şöyle tarif etmektedir:

Dügâh perdesinden hareket idüp Nevâ perdesinde kendini gösterdikten sonra daimi tam perdelerde gezinmek suretile Tiz Hüseynîye çıkup kalın sesli Nevâya yani Yegâha dek inilebilir ve gelib Dügâh perdesinde karar verir.

Nevâyı tarif eden Abdülbaki Nasır Dede, tarifinde bize bazı önemli noktaları işaret eder:

Perde-i Eviçden âgâz idüle, Hüseynî ve Nevâ ve Hicaz perdesi, badehu yine Nevâ perdesinden Çargâh ve Segah perdesi ile Dügâh perdesine gelüb anda karar ider. Amma, Eviç perdesinden yukarı Gerdaniye ve Muhayyer perdesine dek suûdü ve Dügâh perdesinden Rast perdesine hubutü vardır. Bu makam-ı dil-pezir müteahhirinin ihtiraı olması münasibdir.

Musiki alanındaki gelişmesini açıklamaya çalıştığımız Nevâ makamının ayrı isimler altında görüldüğü Abdülkadir Merâgî'den sonra, bugünkü dizisi ile literatüre geçtiği anlaşılmaktadır. Abdülbaki Nasır Dede'nin "Bu makam-ı dil-pezir müteahhirinin ihtiraı olması münasibdir" yani "bu gönül alıcı makamın sonraki bestekârların buluşu olması uygundur" hükmü doğru bir tahmin olmaktadır. (1)

B) Râuf Yektâ Bey'de dizi

Rauf yekta bey Nevâ dizisini aşağıdaki gibi bildirmektedir. Makam ile ilgili bilgi vermemesine rağmen sayfanın altında yer alan, Nevâ makamının seyrine ait verdiği örnek, makamı tanımak açısından yeteri derecede kâfidir. (2)



C) Arel-Dr.Ezgi Sisteminde

Nevâ makamının dizisinde mülâyemet birliği vırdır. Pestten tize doğru seslerinin isimlen, Dügâh, Segâh, Çargâh, Nevâ, Hüseyni, Eviç, Gerdaniye, Muhayyer'dir ; nota isimleri ise la, fazla bemollü si, do, re, mi, bakiye diyezli fa, sol, la, dır.

Nevâ makamının dizisi pest tarafta bir uşşak dörtlüsüne tiz, tarafta bir rast beşlisinin ilâvesinden husule gelmiştir.



Makam sâid ve nazil olarak ekseriya karışık bir halde kullanılmıştır. Güçlü sesi dördüncü (Nevâ-re) dir; Makam sâid olduğu zaman ya güçlü, ya durak sesinden başlar; pestteki uşşak dörtlüsünde seyrettikten sonra güçlüde muvakkat karar yapar; sonra tiz tarafta rast beşlisinde dahi gezinip gelir durakta kalır. Makam nazil bir halde olursa, güçlüden başlayarak dizinin tiz tarafındaki beşli ve pest tarafındaki dörtlüde karışık bir surette gezinen güçlüde muvakkat karar yaptıktan sonra yine dörtlü ile karargâhta durur.

Nevâ dizisinin nağmeleri hüseynî dizisi seslerinin aynıdır. Lâkin bünyesine bakılınca Nevâ dizisi pest tarafı bir uşşak dörtlüsüne tiz tarafta bir rast beşlisinin inzimam etmesinden [eklenmesinden] husule gelmiş ve güçlünün dördüncü nağmesi olduğu anlaşılır. Hüseynî dizisinde ise, güçlü beşinci nağme olup, pest taraf bir hüseynî beşlisine tiz tarafta bir uşşak dörtlüsünün katılmış bulunduğunu görürüz.

Tâhir makamı, Nevâ makamından başka bir şey değildir; ekseriya tiz duraktan başlar, Nevâ dizisinin tiz tarafındaki nâzirî [görülen] dizinin uşşak dörtlüsünde ve onu müteakip Nevâ dizisinin rast beşlisinde gezinmek sureti ile ya tiz durakta veyahut güçlüde veya altıncı seste muvakkat bir karar yaptıktan sonra uşşak dörtlüsü ile karargâhta durur.(3)

D) Abdülkadir Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR :Nevâ veya Çargâh perdelerinden terennüme başlar, Dügâh perdesinde karar verir.

ISKALA :Çıkış ve inişte aynen Uşşak makamının ıskalalarını kullanır. Nota yazılırken eserin baş tarafına Eviç perdesine mahsus olan Diyez işaretini koymak ve iniş ıskalasındaki Uşşak perdesini yeri geldikçe göstermek en uygun şekildir. Bununla beraber baş tarafa Eviç perdesine mahsus olan Diyez işaretinin konulmadığı ve bu işaretin yeri geldikçe gösterildiği eserlere de rastlanmıştır.



SEYİR VE ÇEŞNİ :Nevâ perdesinden terennüme başlar ve bu perde üzerinde ısrarlı duruşlar yapar. Bu esnada Eviç perdesi üzerinde de kısa duruşlar yaparak makamın hususî çeşnisini meydana getirdikten sonra inişte Hüseynî, Acem, Nevâ, Çargâh ve karar esnasında Uşşak perdesi kullanarak Dügâh perdesinde karar verir. Bazı bestekârlar münasebet getirerek Nim Hicaz ve Hisar perdelerini de kullanmışlarsa da bu şekil makamın seyir şartlarından değildir. Bu makamı Isfahan ve Bayati makamlarının çeşnilerinden kurtarmak için Acem, Çargâh ve Segah perdelerini fazla kullanmamak ve bu perdeler üzerinde durmamak gerekir. Aksi takdirde Nevâ makamının kendisine mahsus çeşnisi meydana gelemez. (4)

E) Günümüzde Nevâ makamının seyir ve çeşnisi :

Nevâ makamı inici çıkıcı bir nitelik gösterir. Yerinde bir Uşşak dörtlüsüne güçlü Nevâdan itibaren bir Rast beşlisinin eklenmesiyle hasıl olan dizisi şöyledir :



II. Sultan Murad Han zamanından beri bir değişikliğe uğramadan gelen Nevâ makamında hemen daima giriş güçlü perdesi olan Nevâdan başlar. Pest dörtlü olan Uşşak (burada Beyatî) dörtlüsü içinde ilk seyirlerini veren Nevâ, tizdeki Rast beşlisine geçer ve seyre devam eder. Bu beşli içinde Segah perdesinin simetriği olan Eviç perdesinde önemli duraklamalar yapılır. Bu asma kararlarda fa diyez (Acem) perdesi kullanılmaz. Bu suretle Eviç makamı çevresi içinde yapılmazlar. Bu seyir sırasında, Eviç perdesi Acem perdesine dönüştürülerek, Nevâ üzerinde ve Nim Hicaz perdesi yedeni ile Buselik makamına geçkiler yapılır veya Nim Hicaz perdesi kullanılmadan, Çargâh perdesi yedeni ile Nevâ üzerinde Beyatî asma kararlar verildiği görülür. Bu şekildeki bir geçki Rast makamının yapısı içinde yoktur, fakat burada Nevâ makamının melodik yapısı dolayısıyla bir anlık bir değişiklik ile Nevâ üzerinde bir Beyatî asma kararına yer verilmiş olunur. Ve yine bu suretle Nevâ perdesinde yapılan asma kararlar, değişik lahnî yapıların icabı olarak gerçekleştirilmektedir.

Nevânın durağı Dügâh, güçlüsü Nevâ ve tiz durağı Muhayyer perdeleridir. Nevâ evvela pest dörtlü içinde ilk seyirlerini gösterdikten sonra Nevâ etrafındaki perdelerde dolaşmalar gösterir. Tiz durak olan Muhayyerden tize doğru çıkışları azdır. Dügâh ile Muhayyer arasındaki sekizlide seyirler daha çoktur ve çeşni bu seyirlerle meydana getirilir.

Tiz duraktan daha tize doğru yapılan genişlemelerde çoğu zaman Muhayyer üzerindeki Uşşak dörtlüsü kullanılır. Ancak, bu dörtlü içinde çok dolaşmak, makamdan ayrılmaya sebep olabilir. Çünkü, Tâhir makamının belirtilmesi Muhayyer üzerindeki tiz dörtlüde oluşturulur. Bu itibarla tiz dörtlüde fazla seyir gösterilmemesi yerinde olur.

Nevânın Dügâhtan daha peste doğru inmediği görülür. Çünkü makamı teşkil eden dörtlü Uşşak dörtlüsü olmakla beraber Beyatî çeşnisi gösterilerek karara inilmesi esastır. Bu itibarla Nevâ, yeden almadan karar veren makamlardandır ve yine Segah perdesinin Uşşakta olduğu gibi pestçe basılması konu olmaz.

Nevâ makamının tarihi oluşma seyri içinde iki ayrı perdede kararlar verdiği görülmektedir. III. Sultan Selim Han dönemine gelinceye kadar bir kısım bestekârlarımızın özellikle Nevây-i Dügâh perdesinde değil, Nevâda karar veren peşrev ve saz semaileri besteledikleri görülmüştür. Bu karar seklinin ne gibi sebeplerle tercih edildiği henüz anlaşılmış değildir. Bestekârlarımız bazı eserlerde Nişabur çeşnisi ile ve bazı eserlerde Beyatî asma kararlar ile Nevâda kararlar vermişlerdir. Öyle zannediyoruz ki, bestekârlarımız besteledikleri sözlü eserleri Nevâdan başlattıkları için, bir kolaylık ve icrada bir hoş eda verilebilsin maksadı ile saz eserlerinin çoğunluğunu Nevâda karara götürmüşlerdir. Nevâda verilen nihai kararlarla bir başka makam yaratılmış olmadığı anlaşılmaktadır. Nevâ üzerindeki Rast makamının seyrini muhafaza etmek düşüncesi bir ihtimal olarak göz önünde bulundurulabilir.

Bu surede, Nevâ üzerinde yapılan kesin kararlar, Nevâyı basit makam niteliğinden çıkarmaktadır. Çünkü, ek lahnî yapılar araya girmektedir.

Nevâ perdesinde karar veren Nevâ makamına, Zeki Mehmed Ağa'nın peşrevini, II. Sultan Bayezid Han'ın Nevâ-Bağdat saz semaisini, IV, Sultan Murad Han'ın Nevâ-Bağdat peşrevini, Miskali İsmet Ağa'nın ve Kantemiroğlu'nun Nevâ peşrevlerini örnek olarak gösterebiliriz.

Nevâ makamının donanımda Segah ve Eviç perdelerinin arıza işaretleri ile gösterir, geçicilerde, geçkilerin özelliğine göre gerekli arıza işaretlerini perdelerine koyarız.(5)



E) Örnek



Kaynaklar :

¹ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :173-174-175, YKY 2000, İstanbul
² Râuf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa:71, Pan Yay
³ Dr. Suphi Ezgi, Nazari Ameli Türk Musikisi, Cilt 1, Sayfa:105-106, 1933
⁴ Ekrem Karadeniz, Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, Sayfa:96 İş Bankası Yay, 1983
⁵ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :173-174-175, YKY 2000, İstanbul
⁶ Râuf Yekta Bey, Türk Musikisi, Sayfa : 71 , Pan Yay

www.turkmusikisi.com