Sûzidil , zirgüleli hicaz dizisinin (hüseyniaşiran-mi) üzerinde şettidir. Sesleri pesten tize doğru hüseyni aşiran, dik acemaşiran, zirgüle, dügâh, puselik, çargâh, hisar, hüseyni, olup nota isimlen ise mi, fazla diyezli fa, bakiyye diyezli sol, la, si, do, bakiyye diyezli re, mi'dir.

Sûzidil dizisi pest tarafta bir hicaz beşlisi ve tiz tarafta bir hicaz dörtlüsünün katılmasından tevellüt etmiştir.

Güçlü beşinci (puselik-si) sesi durak ( hüseyniaşiran-mi ) nağmesidir.

Makam nazildir. Makam tiz duraktan başlar. Dizinin hicaz dörtlüsü ile onun daha tizindeki naziri dizinin hicaz dörtlüsünde karışık olarak gezinir. Evvela tiz-durakta muvakkat kalır sonra dizide tamamen gezinerek durakta karar eder. Makam ekseriya tiz duraktan inerken (hicaz-bakiyye diyezli-re) yerine (neva-re) nağmesi ile yanı tiz duraktan bir puselik beşlisi ve hicaz dörtlüsünden müteşekkil hümayun dizisi ile karar eder. Sık sık karip makamı olan bu geçkiyi yapmaktadır. Seslerin araklıları hicaz zirgüleninkiler gibidir. Sûzidili donanımda fazla diyezli fa, bakiyye diyezli sol, bakıyye diyezli re ile yazarız.

C) Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde

GİRİŞ VE KARAR : Çoğunlukla Nim Hisar ve Hüseynî perdelerinden terennüme başlayıp Hüseynî Aşîran perdesinde karar verir.

ISKALA : Bu makam çıkış ve inişte iki ayrı ıskala kullanır. Bu makamda yazılan eserlerin bas tarafına bestekârlarca değişik Diyez işaretleri konulmuştur. En uygunu, ıskalalarda da görüleceği üzere, notanın bas tarafına Sûzidil , Zengûle (zirgüle) ve Buselik perdelerine mahsus olan Diyez işaretlerini bir arada yazmak ve Nim Hisar perdesine mahsus olan Diyez işaretini ise yeri geldikçe göstermektir.

D) Sistemler üzerine bir görüş ve değerlendirme

Arel-Dr. Ezgi sisteminde, Sûzidil makamı, Zirgüleli Hicaz makamının Hüseynî Aşiran üzerindeki bir şed makamı olarak gösterilmekte ve tesbit edilmektedir. Dr. Ezgi, Amelî ve Nazarî Türk Musikisi kitabının ilk cildinde (s. 246) Sûzidilin seyrini anlatırken şu ifadeyi kullanmaktadır:

"... Makam ekseriya tiz duraktan inerken (Hicaz-Bakıyye diyezli re) yerine (neva re) nağmesi ile yani tiz duraktan bir buselik beşlisi ile ve hicaz dörtlüsünden müteşekkil hümayun dizisi ile karar eder.

" Arel şed makamların yalnız şemalarını gösterdiği için, Sûzidil hakkında başkaca bir görüşünü elde edemedik.

Şed makamlar hakkında, Arel-Dr.Ezgi sisteminin görüşlerinin çok kısa paragraflar ile ifade edilmesi, bu okulun yeni bir buluşu olduğuna göre, şed makam kavramını gereği gibi inceleyip bilgiler vermesi ve bilhassa tarifini yapması icap eder idi. Bilgilerin adeta birkaç cümle verilerek geçiştirilmesi, kanaatimizce büyük bir noksanlık teşkil etmektedir ve bu itibarla, Arel sisteminin Sûzidil makamının şed makam olduğuna dair tesbitine katılamıyoruz. Arel-Dr.Ezgi sistemine göre, Zirgüleli Hicaz makamı, yerinde bir Uzzâl beşlisine, tizde bir Hümayun dörtlüsünün katılmasıyla hasıl olmakta, seyirlerde ise, duraktan veya güçlüden başladığı için, tiz duraktan karara doğru inildiği zaman Buselik geçkisi alınmadan seyir ve karar gösterilmektedir. Çünki makam daha çok durak ile güçlü arasında seslerde ve yerine bir Hicaz çeşnisi ile Hüseynî Aşiran ve Dügâh arasında seyirler göstermektedir. Makamda karakterize edilen bu seyirlerin uygulamalarına, şed olduğu bildirilen Sûzidilde tesadüf edilmemektedir. Sûzidildeki inici seyir sırasında, Dügâh üzerinde Buselik makamı her halde kullanılmaktadır. Bu kriterler karşısında, makamın, Zirgüleli Hicaz makamının şeddi olduğu teknik yönden de söz konusu olamayacaktır. Çünki, Zirgüleli Hicazın aktarılan dizisi Sûzidilde uygulanmamış, değişik bir dizinin uygulandığı açıkça görülmüştür. Arel sisteminin henüz şed makamın tarifini veremediği bir durumda, şed makamın izahı nasıl yapılacaktır?

E) Günümüzde Sûzidil Makamının Seyri

Sûzidil inici bir seyir gösterir. Hüseynî perdesi hem güçlü, hem tiz durak görevini yapar. Hüseynî etrafındaki seslerde Hisar ve Nim Şehnaz ve Dik Acem perdeleri kullanılarak dolaşılır. Bu seyir, Hisar makamının seyrine benzerse de, seyirlerden doğan çeşni farkları Hisar makamından ayırır ve benzetme duygusunu ortadan kaldırır. Sûzidilin, Tiz Buselik perdesini sıkça göstermesi, çeşninin değişmesine yarayan bir seyir şeklidir. Hisar makamını karakterize eden seyirlerin dışında oluşan dolaşımların meydana getirdiği çeşni farkları bu iki makamı birbirinden ayırmış olur. Fakat, şurasını hemen ilave edelim ki, aynı arızalar içinde gösterilen seyirler, bazan Hisar makamının da meydana gelmesinde etkili olmakta, bu suretle bestekârlarımız, Hüseynî üzerindeki değişik seyirler, dolayısıyla değişik çeşnileri eserlerinde kullanmış olmaktadırlar.

Tiz duraktan güçlüye doğru inişlerde, Hisar perdesinin kaldırılarak yerine Neva perdesinin konulduğunu görüyoruz. Gerçi, bazı Sûzidil şarkılarda -tıpkı Şed Arabanda olduğu gibi- Hisar perdesi terk edilmeden inişler yapılmakta ise de bu seyirler bir istisna teşkil ettiği gibi, makamı bulan Abdülhalim Ağa ile çağdaşı bestekârlarda, Hisar perdesi Dügâha doğru inişlerde yerini hep Neva perdesine bırakarak Buselik beşlisi içinde Buselik makamının çeşnisi ile durağa doğru seyirler göstermişlerdir. Dolayısıyla Hisar Buselik makamına bir geçişi veya Buselik çeşnisini belirtmişlerdir. Dügâhtan daha peşte doğru inişte yine Hicaz Hümayun seyri ile Hüseynî Aşiranda, bazan yedenli ve çoğu zaman yeden almadan karara varmışlardır. Sûzidilin şeması şöyledir:

Bestekârlarımız, eserlerinde melodik yapı icabı, Buselik perdesine de vurgulamalar yapmışlar, bu perdeyi sıkça kullanmışlardır. Yine eserlerin incelenmesinden anlıyoruz ki, Sûzidilde güçlü perdesi Buselik perdesi değil, Dügâh perdesidir. Çünkü Buselik kararların verildiği perde Dügâh perdesidir. Hüseynî Aşiran üzerindeki Hicaz makamının türlerinden biri olan Uzzâl makamı kullanıldığında, bu makamın güçlüsü olan Buselik perdesine de vurgulamalar, hatta kısa asma kararlar yapıldığı görülmektedir. Sûzidil karar perdesinden daha aşağı doğru bir genişleme göstermez. Tizde ise, muhayyerden sonra Buselik beşlisi içinde genişlemeler yaptığı görülür. Sûzidil makamından, âyin-i şerif, durak ve ilâhiler bestelenmiş, onun gönül yakıcı yansıması içinde çok güzel dindışı eserler de meydana getirilmiştir. Ancak, son devir bestekârlarının, her nedense, Sûzidile gösterdikleri rağbet azalmış, bu güzel ve lirizm tüten makam, çok az kullanılır olmuştur.

Sûzidili donanımda, yukarıda anlatılan şekli ile Nim Zirgüle, Dik Acem ve Hisar perdelerinin arıza işaretleri ile gösterilmelidir. Eski yazmalarda donanım yandaki gibi kullanılmaktaydı.

Ancak günümüzde makamın seyrinde Dik Acem perdesi kullanılmamakta ve donanım yaygın olarak yandaki gibi gösterilmektedir. Donanım Nim Şehnaz ve Hisar perdelerinin işaretleri konulmaktadır.

F) Makamın Seyrine Örnek

Kaynaklar :

¹ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :461, YKY 2000, İstanbul

² Dr. Suphi Ezgi, Nazarî ve Ameli Türk Musikisi, 1.cilt, Sayfa 256

³ Ekrem Karadeniz, Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, Sayfa : 80, İş Bankası Yay, 1983

⁴ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :462-463, YKY 2000, İstanbul

⁵ Yakup Fikret Kutluğ, Türk Musikisinde Makamlar, Sayfa :464, YKY 2000, İstanbul

⁶ Zeki Yılmaz, Türk Musikisi Dersleri, Sayfa . 158 Çağlar Yayınları, 1994, İstanbul